Về Bác Sĩ Torchizy

Một nhạc sĩ Iran hy vọng về Cầu Nối Văn Hoá Vùng Vịnh: Reza Torchizy, cùng với ban nhạc sẽ biểu diễn tại Irvine, với mong muốn hợp âm cùng những nhạc đến từ nhiều nền văn hoá khác nhau.

Khi trao đổi về những vấn đề phồ thông thường nhật, đôi tay của Reza Torchizy không hề gợi lên bất kỳ sự chú ý nào của người khác tới chúng. Nhưng khi nói về âm nhạc  truyền thống của quê hương Iran, đôi tay của ông lai trở nên vô cùng sống động, khi thì chúng mê mẩn gẩy từng nốt trên cây đàn kamancheh  (một loại đàn tương tự vĩ cầm và đàn banjo với bầu đàn được bọc bằng da thú, đặt dọc trong lòng khi chơi), lúc thì lại vỗ nhịp lên chiếc trống tombek tưởng tượng, đôi tay truyền đạt mọi cảm xúc như những lúc ông chơi trống cùng bạn nhạc Oshagh của mình.

Torchizy, người đã chọn Irvine làm mái nhà của mình là một bác sĩ thẩm mỹ da liễu làm việc tại Santa Ana.  Mỗi năm hai lần, ông lại gác lại toàn bộ công việc của mình để tham gia lưu diễn khắp đất nước cùng với Oshagh, bạn nhạc mà ông tin là nơi duy nhất quy tụ các nhạc sĩ âm nhạc truyền thống Iran tại Hoa Kỳ. Chủ Nhật này, tám thành viên của ban nhạc, cùng với một ca sĩ sẽ có buổi trình diễn tại nhà hát Irvine Barclay trong khuôn viên Đại Học California, Irvine.  “Đương nhiên là tôi sẽ mất tiền” vì đã bỏ lại công việc để tham gia lưu diễn, Torchizy nói, “nhưng âm nhạc là mối tình đầu của tôi. Tôi yêu âm nhạc quê hương mình, và tôi yêu việc được trình diễn nó cho mọi người, cho cả người Mỹ gốc Iran cùng với người Mỹ và tất cả những cộng đồng thiểu số khác trên đất nước.”

Ông cũng là một trong những thành viên sáng lập của Oshagh, quy tụ nhiều nhạc công truyền thống Iran nổi tiếng trong vào ngoài nước tại Orange từ năm 1984. Họ đã có hơn 160 buổi biểu diễn xuyên suốt nước Mỹ và nhiều bước đột phát tại Châu Âu và Canada.

Trao đổi về âm nhạc, Torchizy nói, ở một khía cạnh nào đó ông tìm thấy được rất nhiều mối tương  quan trong nhạc jazz Mỹ.

“Tôi yêu nhạc jazz bởi cái chất bồng bột chứa trong từng nhịp điệu và giai điệu của nó. Tương tự như chất ngẫu hứng có trong âm nhạc Iran của chúng tôi”

Xuyên suốt lịch sử của mình, âm nhạc Iran đã tồn tại theo một phương thức lưu truyền không cụ thể, thay vì được lưu truyền theo lối truyền miệng , nó được truyền thụ “từ nhạc cụ qua nhạc cụ”, Torchizy nói. Từ vị trí đắc địa của Iran dẫn  tới văn hoá nơi đây được gia thoa thông qua các cuộc chiến tranh, âm nhạc cũng đã có nhiều thay đổi đáng kể qua hàng thế kỷ.

Bạn gần như có thể nghe thấy lịch sử của chúng tôi trong âm nhạc. Bất cứ điều gì xảy ra trong bất kỳ xã hội nào cũng ảnh hưởng tới văn hoá. Bởi vị trí đặc biệt của mình mà Iran chịu ảnh hưởng từ nhiều nên văn hoá, ví dụ như cuộc xâm lược của người Ả-rập trong thế kỷ thứ 6- thứ 7, hay như cuộc xâm lược của Alexander diễn ra trước đó. Tất cả những sự kiện và sự đồng hoá của các dân tộc đã ảnh hưởng đến âm nhạc, Torchizy nói.

Một số hoạt động của Oshagh phá vỡ những truyền thống cố hữu trong văn hoá của họ. Hai trong số thành viên của Oshagh là nữ giới, điều mà đến ngày nay vẫn bị nghiêm cấm tại Iran.  Và cũng chưa bao giờ trong hàng thế kỷ qua âm nhạc Iran lại được trình diễn bởi một dàn nhạc lớn như vậy. Trong suốt 14 thế kỷ, và đặc biệt là kể từ sự trỗi dậy của người Hồi  Giào dòng Shiite trong thế kỷ 16 – thời điểm mà âm nhạc được coi là một sự phù phiếm. Âm nhạc là một thứ gì đó rất riêng tư, thường chỉ được chơi solo hoặc trình diễn theo những nhóm rất nhỏ và cho rất ít khán giả.  Rất hiếm có sự kiện nào mà âm nhạc được trình diễn cho số đông khán giả cả.

Vẫn luôn có tồn tại những học giả cổ xưa nghiên cứu về học thuật và cơ cấu của âm nhạc Iran, nhưng mối ác cảm tôn giáo của nhà nước đối với âm nhạc dẫn tới việc không có bất kỳ một hệ thống cụ thể nào lưu trữ, bảo quản âm nhạc Iran cho tới tận đầu thế kỷ này.

Mọi thứ đã thay  đổi kể từ ngày Torchizy được sinh ra tại Mashad, một thành phố phía bắc Iran vào 40 năm trươc. Ông giới thiệu về âm nhạc thông qua chính gia đình mình. Mẹ của ông thường chơi trống tombek tại nhà, và âm nhạc luôn được trình diễn trong những buổi họp mặt gia đình.  Ông bắt đầu học cùng một thầy giáo âm nhạc vào năm 7 tuổi, ông đã trình diễn cùng với dàn nhạc của Đại Học Mashad trên radio và đài truyền hình khi mới 12 tuổi.  Khi theo học chuyên ngành Y tại Tehran ông vẫn tiếp tục chơi trong dàn nhạc, họ trình diễn cả âm nhạc truyền thống lẫn của Phương Tây tại một học viện.

Ngay cả cho đến ngày nay với những hướng dẫn chi tiết và rõ ràng thì vẫn rất khó để có thể làm chử được âm nhạc Iran một cách thành thạo. nó chứa đựng sự phức tạp và ngẫu hững, tương tự như 12 âm tiết pha trộn cùng  sự tinh tế theo nhịp một bốn, “từng nốt từng nốt một,” dựa theo âm nhạc thường thức Trung Đông.

Torchizy nói, “chúng tôi cũng có những nhịp điệu đều đặn như của các bạn, ví dụ như nhịp 2-4, nhịp 6-8… rồi chúng tôi có cả những giai điệu ngẫu hứng,  hầu hết chúng được hình thành bởi 7 hoặc 5 nhịp. Và rồi là những giai điệu cùng biến đổi và bất định nó có thể đi tư nhịp 7-5 để lên tới 13 rồi quay xuống nhịp 5-7. Đó là điệu rất phức tạp đối với các nhạc sĩ, nhưng vì bản chất là giai điệu nên nó diễn ra một cách rất dễ dàng và mượt mà. Bạn thậm chí còn không thể cảm nhận được sự biến đổi của nhịp điệu.

Và rồi khi chúng tôi chơi đến tone số 4, đây là một tone không hề ổn định trong mọi giai đoạn, nó khiến cho mọi thứ trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Chúng thay đổi liên tục từ âm điệu này qua âm điệu khác, chúng ta có tất cả 12 tone điệu khác nhau nhưng tone số bốn khiến chúng gần gũi lại với nhau hơn, nhưng lại không hề giống nhau một các hoàn toàn. Điều đó tạo nên hương vị đặc biệt và cá tính của âm nhạc Iran.

Sau cuộc đảo chánh năm 1979 lật đổ nhà vua Iran của phong trào hồi giáo do Ayatollah Khomeini lãnh đạo, Torchizy rời khỏi Iran và tiếp tục theo đuổi ngành Y tại Pháp,  sau đó ông chuyển tới định cư tại Hoa Kỳ vào đầu năm 1984. Ngay khi đến đây ông đã cùng với đạo diễn âm nhạc Esmail Tehrani cùng một số người Iran khác sinh sống tại Quận Cam và Los Angeles thành lập Oshagh (Một số thành viên đã chuyển tới ở tại Texas và Arkansas nhưng vẫn tới cùng tham gia biểu diễn)

Khi trình diễn, những thành viên của Oshagh thường mặc trang phục Iran cũng với trang phục Phương Tây, bởi rất khó để họ có được những chất liệu truyền thống từ quê nhà. Nhưng trong những năm gần đây lập trường cứng rắn của nhà nước Iran có nhiều động thái trở nên mềm mỏng hơn, Torchizy hy vọng một ngày nào đó ông cùng ban nhạc có thể trình diễn tại Iran.

Âm nhạc truyền thống đã phát triển mạnh mẽ tại đó trong thời gian gần dây, mặc dù vậy đó vẫn không hẳn là một lý do lý tưởng để trình diễn.

“Tất cả mọi loại hình âm nhạc đều bị nghiêm cấm”, Torchizy nói. “Trong những ngày đầu của cuộc cách mạng, họ đã tìm mọi cách để ngăn cấm cả âm nhạc truyền thống, nhưng có một điều gì đó rất mạnh mẽ trong tình yêu của con người Iran đối với những giá trị truyền thống. Tôi không thể nói rằng họ (chính quyền) đang hỗ trợ cho âm nhạc truyền thống lúc này, nhưng họ không còn nghiêm cấm nó nữa, âm nhạc truyền thống phát triển vì tất cả những loại hình âm nhạc khác tại Iran đã bị loại bỏ. Với sự ác cảm của người Mỹ đối với Iran trong sự kiện Đại Sứ Quán Hoa Kỳ bị bao vây năm 1979, Những người Iran sống tại Mỹ cũng phải hứng chịu sự ác cảm này.

Tuy nhiên, Torchizy nói rằng “ Cá nhân tôi không hể cảm thấy bất kỳ thái độ tiêu cực hay xung đột nào cả, mặc dù vẫn nghe nói rằng những điều như vậy vẫn luôn xảy ra.. Phần lớn cuộc đời mình tôi sống tại Iran, sau đó là một số nước Châu Âu, và rồi sau 8 năm sống tại đây tôi có thể nói rằng nước Mỹ thật sự là một vùng đất tự do. Tôi chưa hề gặp phải những thành kiến hay những xung đột tiêu cực tại đây, điều mà tôi thường xuyên được thấy tại nhiều nơi trên thế giới.

Ông hy vọng rằng âm nhạc của Oshagh sẽ có thể gia tăng sự đồng cảm của công chúng Mỹ đối với cộng đồng người Iran đang sinh sống tại đây.

Ông tâm sự, “Khi âm nhạc nói lên thứ ngôn từ toàn cầu của mình, nó khiến cho mọi người có thể sẽ dễ dàng kết nói với nhau hơn là cách nói chuyện thường thức,”

“Đó chính là mục tiêu của chúng tôi, không chỉ để gợi nhớ người Iran về nguồn gốc của mình, mà còn để chứng tỏ với người Mỹ là chúng tôi, những con người Iran có bối cảnh lịch sử và truyền thống ra sao. Chúng tôi đang cố gắng tạo nên nhưng hiểu biết tốt đẹp hơn  về một công đồng thiểu số hơn 1 triệu người Iran đang sinh sống tại Nam California.”

Biên dịch từ bài gốc của Thời Báo Los Angles.